ذكر وقايع سال هفتاد و نهم از رحلت پيغمبر ، صلوات اللّه عليه و آله و سلّم در اين سال مسلمة بن عبد الملك و عباس بن وليد هر دو به زمين روم رفتند . مسلمه به جانب قلعهء سورينه ، كه به استوارى و استحكام مشهور است ، افتاد و آن قلعه را به سعى و كوشش بسيار فتح نمود ، و عباس بن الوليد از جانب ديگر به قلعهء دولتيه رفت و آن قلعه را از روى مردى و مردانگى بگرفت . والى اين قلعه گريخته به قلعهء هرقله متحصن شد . عباس تعاقب او نموده آن قلعه را نيز بگرفت . قلعهء قبوليه از قلاع روم نيز در همين سال مفتوح گشت . مسلمة بن عبد الملك از آنجا به‌جانب دربند « 1 » رفته قلاع بسيار فتح نموده از راه آذربايجان مراجعت نمود . و هم در اين سال نامهء حجّاج به قتيبه رسيد كه : « بايد بخارا و كشّ « 2 » و نخشب « 3 » را به حوزهء تسخير و تصرّف درآرى و در اين باب اهمال به هيچ وجه جايز ندارى . » پس قتيبه با لشكرى آراسته از مرو بيرون رفت و از رود گذشته در بيابان با مردمان سغد « 4 » و كشّ و نخشب جنگى عظيم كرده ظفر يافت و غنيمت بسيار به دست آورده روى به بخارا نهاد . امّا هيچ كارى نتوانست پيش برد . بنابراين بازگشته به مرو درآمد . چون اين خبر به حجّاج رسيد نامه‌اى [ 145 الف ] به قتيبه نوشت كه : « وضع شهر بخارا و خندق و قلعهء او را بالتفصيل تصوير نموده بفرست . » پس قتيبه نشان شهر بخارا را تصوير نموده جمله را به حجاج فرستاد . حجاج بعد از

--> ( 1 ) . دربند : امروزه شهرى است در قفقاز ، پايتخت جمهورى داغستان ، واقع در كنار بحر خزر . ( 2 ) . كشّ : شهرى بزرگ و پرنعمت نزديك سمرقند به وسعت سه فرسنگ در سه فرسنگ . ( 3 ) . نخشب : شهرى نزديك كشّ . ( 4 ) . سغد : شهرى در ماوراء النهر نزديك سمرقند . سرزمينى به طراوت و نضارت آن وجود نداشته است .